Kısa cevap: Otizm tanısı bir kan testi ya da beyin görüntülemesiyle değil, çocuğun gelişim öyküsünün alınması ve davranışlarının bir uzman tarafından gözlemlenmesiyle konur. Türkiye'de tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi koyar. Süreç genellikle ayrıntılı ebeveyn görüşmesi, çocuğun oyun ve etkileşim içinde gözlemlenmesi, gerekirse standart değerlendirme araçları ve otizmi taklit edebilecek durumları dışlamak için işitme testi gibi tetkiklerden oluşur. Tanı konduktan sonra özel eğitim desteği için ÇÖZGER raporu ve RAM değerlendirmesi süreçleri başlar. Erken tanı, erken destek demektir.
Değerlendirme süreci nasıl işler?
1. Ebeveyn görüşmesi
Hamilelik ve doğum öyküsü, gelişim basamakları (oturma, yürüme, ilk kelime), iletişim ve oyun becerileri, tekrarlayıcı davranışlar, uyku, beslenme ve aile öyküsü ayrıntılı olarak sorulur. Önceden not almanız, varsa videolar ve kreş ya da öğretmen gözlemleri getirmeniz çok yararlıdır.
2. Çocuğun gözlemlenmesi
Uzman çocuğu oyun içinde gözlemler: göz teması, adına dönme, işaret etme, ilgisini paylaşma, taklit, hayali oyun, iletişim başlatma ve sürdürme, tekrarlayıcı hareketler ve duyusal tepkiler.
3. Standart değerlendirme araçları
Gerekli görüldüğünde gelişim testleri, otizme özgü gözlem ve görüşme ölçekleri kullanılabilir. Bu araçlar klinik değerlendirmeyi destekler; tek başına tanı koymaz.
4. Ek tetkikler
- İşitme testi: Konuşma gecikmesi olan her çocukta önerilir.
- Gerekirse göz muayenesi, nörolojik değerlendirme ya da genetik tetkikler.
Bu tetkikler otizmi göstermek için değil, eşlik eden ya da benzer belirtilere yol açabilen durumları araştırmak içindir.
5. Sonuç görüşmesi
Değerlendirme sonunda aileye tanı, çocuğun güçlü yanları, destek gerektiren alanları ve önerilen eğitim planı anlatılır. Bazı çocuklarda kesin karar için belirli bir süre sonra tekrar değerlendirme gerekebilir.
Tanı sonrası süreç
- ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu): Devlet hastanelerinin yetkili kurullarından alınır; özel eğitim desteği ve bazı haklar için gereklidir.
- RAM (Rehberlik ve Araştırma Merkezi) değerlendirmesi: Çocuğun eğitim ihtiyacını belirler ve özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde destek eğitime yönlendirir.
- Eğitim ve terapi: Tedavi planı çocuğun ihtiyacına göre belirlenir ve mümkün olduğunca erken başlanır. ABA ve Floortime gibi özel eğitim programları, ergoterapi ve duyu bütünleme ile gerekli durumlarda dil ve konuşma terapisi, otizmde yararı araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlardır. Ebeveyn eğitimi de bu sürecin önemli bir parçasıdır.
- Düzenli izlem: Çocuğun ilerlemesi, eşlik edebilecek dikkat, uyku, kaygı ya da davranış sorunları düzenli olarak takip edilir.
Ailelerin sık yaşadığı duygular
Tanı süreci çoğu aile için zordur; şaşkınlık, üzüntü, suçluluk ve belirsizlik duyguları sık yaşanır. Otizmin ebeveyn tutumundan kaynaklanmadığını bilmek önemlidir. Diğer ailelerle tanışmak, sorularınızı not alıp uzmana sormak ve kendinize de destek almak süreci kolaylaştırır.
Ne zaman başvurmalısınız?
- Çocuğunuzda otizmin erken işaretlerinden biri ya da birkaçı varsa
- 18 ayda hiç kelime kullanmıyor ya da 24 ayda iki kelimeyi birleştirmiyorsa
- Kazanılmış becerilerde kayıp varsa (beklemeden başvurun)
- Çocuk doktoru, aile hekimi ya da öğretmen bir gelişim endişesi dile getirdiyse
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Otizm kan testi ya da beyin filmiyle anlaşılır mı?
Hayır. Otizmi gösteren bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı, çocuğun gelişim öyküsü ve uzman gözlemiyle klinik olarak konur. Bazı tetkikler, otizme eşlik edebilecek ya da benzer belirtilere yol açabilecek durumları araştırmak için istenebilir.
Online görüşmeyle otizm tanısı konabilir mi?
Otizm tanısı için çocuğun bir uzman tarafından yüz yüze gözlemlenmesi gerekir. Online görüşme ise ailenin endişelerini ve gelişim öyküsünü değerlendirmek, değerlendirmenin ne kadar acil olduğunu belirlemek ve doğru yere yönlendirmek için yararlı bir ilk adım olabilir.