Kısa cevap: Çocukların çoğu ilk anlamlı kelimesini 12 ay civarında söyler, 18 ayda en az birkaç kelime kullanır, 2 yaşında ise yaklaşık 50 kelimeye ulaşıp iki kelimeyi birleştirmeye başlar. 18 aylıkken hiç kelime kullanmayan, 2 yaşında iki kelimelik cümle kurmayan ya da kazandığı kelimeleri kaybeden bir çocuk değerlendirilmelidir. Konuşma gecikmesinin işitme sorunları, gelişimsel nedenler ve otizm gibi farklı nedenleri olabileceği için "bekleyelim" demek yerine işitme testi ve gelişim değerlendirmesi yaptırmak gerekir. Evde bol konuşmak, kitap okumak ve ekranı azaltmak konuşmayı destekler.
Yaşa göre konuşma basamakları
Her çocuğun hızı farklıdır; aşağıdakiler ortalama basamaklardır:
- 6-9 ay: Heceleme (ba-ba, da-da), seslere dönme
- 12 ay: İlk anlamlı kelime, adına dönme, "hayır"ı anlama, el sallama ve işaret etme
- 18 ay: Birkaç anlamlı kelime, basit yönergeleri anlama ("topu getir"), vücut bölümlerini gösterme
- 24 ay: Yaklaşık 50 kelime, iki kelimelik cümleler ("anne gel", "su ver")
- 3 yaş: Üç-dört kelimelik cümleler; yabancılar konuşmasının çoğunu anlayabiliyor
- 4 yaş: Basit olayları anlatabiliyor, "neden" soruları soruyor
Konuşmayı anlama becerisi de en az konuşmak kadar önemlidir. Söyleneni anlayan, jest ve işaretle iletişim kuran çocukla, söyleneni anlamakta da zorlanan çocuğun durumu farklıdır.
Konuşma gecikmesinin olası nedenleri
- Geç konuşan ama diğer gelişimi olağan çocuklar: Bir kısmı kendiliğinden yetişir, bir kısmı destek gerektirir.
- İşitme kaybı: Sık orta kulak iltihabı ya da doğuştan işitme sorunları konuşmayı etkiler.
- Dil gelişim bozukluğu: Dili anlama ve kullanmada süregelen güçlük.
- Konuşma sesi bozuklukları: Sesleri çıkarmada zorlanma.
- Otizm spektrum bozukluğu: Konuşma gecikmesine sosyal iletişim güçlükleri eşlik eder.
- Genel gelişim geriliği: Konuşmayla birlikte motor ve bilişsel alanlarda da gecikme.
- Uyarıcı azlığı ve yoğun ekran kullanımı: Çocukla az konuşulması, uzun süre ekran karşısında kalma.
Evde konuşmayı nasıl desteklersiniz?
- Gün boyu konuşun. Yaptığınız işi kısa, basit cümlelerle anlatın: "Elmayı kesiyorum. Kırmızı elma."
- Çocuğun söylediğini genişletin. Çocuk "araba" dediğinde "Evet, mavi araba gidiyor" deyin.
- Bekleyin. Soru sorduktan ya da bir şey teklif ettikten sonra çocuğa cevap vermesi için birkaç saniye tanıyın.
- Seçenek sunun. "Su mu istersin, süt mü?" sorusu kelime kullanmayı teşvik eder.
- Her gün kitap okuyun. Resimleri gösterip adlandırın, çocuğun göstermesini isteyin.
- Şarkı ve tekerlemeler söyleyin. Ritim ve tekrar dil gelişimini destekler.
- Ekranı azaltın. 2 yaşından önce ekranı en aza indirin, arka planda televizyon açık kalmasın.
- Düzeltmeyin, doğru modeli verin. Çocuk "tu" dediğinde "Su, evet su istiyorsun" deyin; tekrar ettirmeye zorlamayın.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- 12 ayda işaret etmiyor, el sallamıyor, adına dönmüyorsa
- 18 ayda hiç anlamlı kelime kullanmıyorsa
- 24 ayda iki kelimeyi birleştirmiyor ya da 50'den az kelimesi varsa
- 3 yaşında konuşmasının çoğu yabancılar tarafından anlaşılmıyorsa
- Her yaşta kazandığı kelimeleri ya da becerileri kaybettiyse
- Göz teması, ilgisini paylaşma ve oyun becerilerinde de sorun varsa
Konuşma gecikmesinde ilk adımlar işitme testi ve gelişimsel değerlendirmedir. Otizm şüphesi varsa çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi yapılır. Tanı konarsa tedavi planı çocuğun ihtiyacına göre belirlenir: ABA ve Floortime gibi özel eğitim programları, ergoterapi ve duyu bütünleme ile gerekli durumlarda dil ve konuşma terapisi, otizmde yararı araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlardır. Otizm dışındaki konuşma gecikmelerinde ise dil ve konuşma terapisi temel yaklaşımdır.
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Evde iki dil konuşulması konuşmayı geciktirir mi?
İki dilli ortamda büyüyen çocuklar her dilde biraz daha az kelimeyle başlayabilir, ama iki dildeki kelimeler toplandığında gelişimleri genellikle akranlarıyla benzerdir. İki dillilik konuşma gecikmesine neden olmaz. Her iki dilde de belirgin gecikme varsa değerlendirme gerekir.
Erkek çocuklar geç konuşur, beklemeli miyiz?
Erkek çocuklar ortalama olarak biraz daha geç konuşabilir, ama bu fark küçüktür ve gecikmeyi açıklamak için yeterli değildir. Yaşa göre beklenen konuşma basamaklarına ulaşılmadıysa cinsiyetten bağımsız olarak değerlendirme yaptırmak gerekir.