Kısa cevap: Otizmin ilk işaretleri çoğu zaman 12-24 ay arasında fark edilir. En önemli erken belirtiler; adı söylendiğinde dönmeme, göz temasının az olması, işaret etmeme, el sallama gibi jestlerin kullanılmaması, ilgisini başkalarıyla paylaşmama (örneğin bir oyuncağı göstermek için getirmeme), konuşmanın gecikmesi ve daha önce kazanılmış kelime ya da becerilerin kaybıdır. Bu işaretlerden birini fark ettiğinizde beklemek yerine değerlendirme yaptırmak gerekir, çünkü erken başlayan destek çocuğun gelişimini belirgin biçimde olumlu etkiler.
Otizm nedir?
Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve etkileşimde güçlükler ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıyla kendini gösteren, doğuştan gelen bir gelişim farklılığıdır. "Spektrum" denmesinin nedeni, belirtilerin ve desteğe ihtiyaç düzeyinin çocuktan çocuğa çok farklı olmasıdır. Bazı çocuklar hiç konuşmazken, bazıları akıcı konuşur ama karşılıklı sohbet ve arkadaşlık kurmakta zorlanır.
Yaşa göre erken işaretler
12 ay civarı
- Adı söylendiğinde dönmüyor ya da çok nadir dönüyor
- Agulama ve hecelemeler (ba-ba, da-da) az
- İşaret etmiyor, el sallamıyor, "gel" gibi jestleri kullanmıyor
- Sosyal gülümseme ve göz teması az
18 ay civarı
- Hiç anlamlı kelime söylemiyor
- İstediği bir şeyi göstermek için işaret etmiyor, elinizi aracı gibi kullanıyor
- Bir şeyi size göstermek için getirmiyor, ilgisini paylaşmıyor
- Siz bir yeri gösterdiğinizde oraya bakmıyor
- Taklit oyunları (yemek yedirme, telefonla konuşma) yok
24 ay civarı
- İki kelimeyi birleştirerek kendiliğinden cümle kurmuyor
- Sözcükleri ya da duyduğu cümleleri anlamından bağımsız tekrarlıyor
- Diğer çocuklarla ilgilenmiyor
Her yaşta
- Daha önce kullandığı kelimeleri, jestleri ya da sosyal becerileri kaybetmesi
- Tekrarlayıcı hareketler: el çırpma, kendi etrafında dönme, parmak ucunda yürüme
- Oyuncakları dizme, çarkları çevirme gibi alışılmadık ve tekrarlayıcı oyun
- Değişikliğe karşı aşırı tepki, rutinlere sıkı bağlılık
- Seslere, dokunmaya, ışığa ya da tatlara karşı aşırı veya çok az duyarlılık
Bu belirtiler otizm anlamına mı gelir?
Tek bir belirti otizm tanısı için yeterli değildir. Konuşma gecikmesi, işitme kaybı, genel gelişim geriliği ve bazı çevresel etkenler de benzer görünümlere yol açabilir. Otizmi ayırt etmek için çocuğun iletişim, oyun ve davranışlarının bütüncül olarak değerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatristi yapar.
Neden erken değerlendirme önemlidir?
Beyin gelişiminin en hızlı olduğu ilk yıllarda başlanan eğitim ve destek, iletişim, dil ve sosyal becerilerde daha büyük ilerleme sağlar. "Bekleyelim, belki konuşur" yaklaşımı değerli zamanın kaybedilmesine yol açabilir. Değerlendirme sonunda otizm olmadığı anlaşılsa bile, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğe erken başlanmış olur.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Yukarıdaki yaşa göre işaretlerden biri ya da birkaçı varsa
- Çocuk kazandığı kelimeleri ya da becerileri kaybettiyse (beklemeden başvurun)
- İçinizde bir şeylerin yolunda olmadığı hissi varsa; ebeveynlerin bu sezgisi çoğu zaman önemlidir
- Aile hekimi, çocuk doktoru ya da kreş öğretmeni gelişimle ilgili bir endişe dile getirdiyse
Konuşma gecikmesi olan her çocukta işitme testi de yapılmalıdır.
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Aşılar otizme neden olur mu?
Hayır. Çok sayıda geniş çaplı araştırma aşılarla otizm arasında bir bağlantı olmadığını göstermiştir. Otizm belirtilerinin aşı takvimiyle aynı yaşlarda fark edilmesi, yanlış bir ilişki kurulmasına yol açmıştır.
Otizme ebeveynin ilgisizliği yol açar mı?
Hayır. Otizm, beynin gelişimiyle ilgili, güçlü genetik etkenleri olan bir durumdur. Ebeveyn tutumu ya da ilgisizlik otizme yol açmaz. Ebeveynin rolü ise tanı sonrasında çok önemlidir: Erken destek ve evde uygulanan yöntemler çocuğun gelişimine büyük katkı sağlar.