Kısa cevap: Göz temasının az olması tek başına otizm anlamına gelmez; utangaçlık, yabancılardan çekinme, kaygı ya da çocuğun o anda başka bir şeye dalmış olması da göz temasını azaltabilir. Göz teması, özellikle şu işaretlerle birlikte görüldüğünde değerlendirme gerektirir: adı söylendiğinde dönmeme, işaret etmeme, ilgisini paylaşmama (bir şeyi göstermek için getirmeme), gülümsemeye karşılık vermeme, konuşma gecikmesi ve tekrarlayıcı davranışlar. Ailesiyle bile göz teması kurmayan, bu işaretlerden birkaçını gösteren bir çocuk mutlaka bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.
Göz teması neden önemlidir?
Bebekler ilk aylardan itibaren yüzlere bakmayı tercih eder. Göz teması; duyguları anlamanın, ilgiyi paylaşmanın ve konuşmayı öğrenmenin temel taşlarından biridir. Çocuk bir oyuncağa bakıp sonra size bakıyor, sonra yeniden oyuncağa dönüyorsa, "Sen de bunu gördün mü?" diye ilgisini sizinle paylaşıyordur. Bu "ortak dikkat" becerisi, dil ve sosyal gelişimin önemli bir parçasıdır.
Ne zaman olağandır?
- Çocuk ailesiyle rahatça göz teması kuruyor, yabancılara ise çekiniyor
- Yeni bir ortamda ilk dakikalarda utanıyor, ısındıkça açılıyor
- Bir şeye yoğunlaştığında göz temasını kesiyor ama seslendiğinizde dönüyor
- Göz teması az olsa da jestleri, gülümsemesi ve ilgisini paylaşması yerinde
Ne zaman endişelenmeli?
Göz temasının azlığına aşağıdakilerden biri ya da birkaçı eşlik ediyorsa:
- Adı söylendiğinde dönmüyor ya da çok nadir dönüyor
- İşaret etmiyor, istediği şeyi göstermek yerine elinizi tutup oraya götürüyor
- Bir şeyi size göstermek için getirmiyor
- Siz gülümsediğinizde karşılık vermiyor
- Konuşması gecikiyor ya da kazandığı kelimeleri kaybetti
- El çırpma, dönme, parmak ucunda yürüme gibi tekrarlayıcı hareketler var
- Oyuncaklarla alışılmadık biçimde oynuyor: dizme, çevirme, yalnızca bir parçasıyla ilgilenme
Bu tablo otizm açısından değerlendirme gerektirir.
Daha büyük çocuklarda göz teması
Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde göz temasından kaçınma; sosyal kaygı, utanç, çökkün duygudurum ya da otizm spektrumunda daha hafif seyreden durumlarla ilişkili olabilir. Bazı çocuklar konuşurken göz teması kurmanın dinlemelerini zorlaştırdığını söyler. Değerlendirmede göz temasıyla birlikte arkadaşlık ilişkileri, karşılıklı sohbet ve ilgi alanları da ele alınır.
Evde neler yapılabilir?
- Yüzünüzü göz hizasına getirin. Çocukla konuşurken eğilin ya da yere oturun.
- İlgisini takip edin. Onun seçtiği oyuna katılın; çocuğun ilgilendiği şeye eşlik etmek göz temasını kendiliğinden artırır.
- Oyunu durdurup bekleyin. Salıncağı ittikten sonra bir an durun; çocuk devam etmesi için size baktığında hemen devam edin.
- Oyuncağı yüzünüzün yanında tutun. İstediği nesneyi gözlerinizin hizasında gösterin.
- Karşılıklı oyunlar oynayın. Ce-ee, gıdıklama, şarkılı el oyunları göz temasını doğal olarak destekler.
- Zorlamayın. "Gözüme bak" demek yerine bakmak için keyifli nedenler yaratın.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Çocuk ailesiyle bile göz teması kurmuyorsa
- Göz temasının azlığına yukarıdaki diğer işaretlerden biri eşlik ediyorsa
- Çocuk daha önce göz teması kuruyorken giderek azaldıysa
- Okul çağındaki çocukta göz teması azlığıyla birlikte arkadaşlık kurmakta ciddi güçlük varsa
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum bana bakıyor ama yabancılara bakmıyor. Bu otizm mi?
Tek başına bu durum otizmi düşündürmez. Birçok çocuk tanımadığı kişilerle göz teması kurmaktan çekinir. Önemli olan, çocuğun aile içinde göz temasını, jestleri ve ilgisini paylaşmayı iletişim için kullanıp kullanmadığıdır.
Göz teması kurması için çocuğu zorlamalı mıyım?
Hayır. 'Gözüme bak' diye zorlamak çocuğu rahatsız edebilir ve iletişimi doğal olmaktan çıkarır. Yüzünüzü çocuğun göz hizasına getirmek, ilgi duyduğu oyunlara katılmak ve onun yaptığını taklit etmek göz temasını doğal olarak artırır.