Kısa cevap: Utangaçlık bir mizaç özelliğidir; utangaç çocuk yeni ortamlara alışmak için zamana ihtiyaç duyar ama alıştıktan sonra rahatlar. Sosyal kaygıda ise çocuk başkalarının önünde mahcup olmaktan, yargılanmaktan yoğun biçimde korkar; bu korku sınıfta söz almayı, arkadaş edinmeyi, etkinliklere katılmayı uzun süre engeller. Utangaç çocuğa zaman tanımak ve küçük adımlarla cesaret vermek yeterlidir; sosyal kaygı ise çoğu zaman uzman desteği gerektirir.
Utangaçlık ile sosyal kaygının farkı
Utangaç çocuk
- Yeni ortamlarda önce çekingen durur, gözlemler
- Bir süre sonra ısınır ve katılır
- Birkaç yakın arkadaşı olur
- Okul ve sosyal hayatı belirgin biçimde etkilenmez
Sosyal kaygısı olan çocuk
- Başkalarının önünde konuşmaktan, okumaktan, yemek yemekten yoğun biçimde korkar
- Mahcup olacağını, alay edileceğini sürekli düşünür
- Doğum günü, okul gösterisi, takım oyunları gibi etkinliklerden kaçınır
- Bu durumlar öncesi karın ağrısı, kızarma, titreme, ağlama görülebilir
- Korku aylardır sürer ve okul ve arkadaşlık hayatını belirgin biçimde kısıtlar
Evde neler yapabilirsiniz?
- Etiketlemeyin. "O çok utangaç" demek, çocuğun kendini öyle görmesini pekiştirir.
- Önceden hazırlayın. Yeni bir ortama gitmeden önce orada ne olacağını, kimlerin olacağını anlatın.
- Küçük adımlarla cesaret verin. Önce tek bir arkadaşla evde oyun, sonra parkta kısa bir buluşma, sonra daha kalabalık ortamlar.
- Sosyal becerileri birlikte çalışın. Selam vermek, bir oyuna katılmak için ne söyleneceği, sipariş vermek gibi durumları evde oyunla deneyin.
- Onun yerine konuşmayın. Çocuğa cevap vermesi için zaman tanıyın.
- Cesaretini övün. Sonucu değil çabayı fark edin: "Kasiyere teşekkür ettin, çok güzel."
- Öğretmenle iş birliği yapın. Sınıfta önce küçük grup çalışmaları, sonra daha büyük katılım adımları planlanabilir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Çocuk sınıfta hiç konuşamıyor ya da evde konuşup okulda konuşmuyorsa
- Sosyal ortamlardan giderek daha çok kaçınıyorsa
- Hiç arkadaşı yoksa ve bu durum onu üzüyorsa
- Kaygı okul başarısını etkiliyorsa
- Ergen içine kapanma, umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri dile getiriyorsa
Sosyal kaygıda en etkili yöntem bilişsel davranışçı terapidir.
Acil durum: Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da ölmek istemekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum evde çok konuşuyor ama okulda hiç konuşmuyor. Neden?
Bu durum seçici konuşmazlık olabilir. Çocuk konuşmayı bilir ama belirli ortamlarda yoğun kaygı nedeniyle konuşamaz. Bir aydan uzun sürüyorsa ve okul hayatını etkiliyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine danışılmalıdır.
Utangaç çocuğu kalabalık ortamlara sokarak alıştırmalı mıyım?
Hazırlıksız ve zorlayarak değil. Çocuğu önceden hazırlayıp küçük ve başarabileceği adımlarla sosyal ortamlara yaklaştırmak daha etkilidir.