Kısa cevap: Konuşma gecikmesi olan her çocuk otizmli değildir. Aradaki en önemli fark, çocuğun kelimeler dışındaki iletişim becerileridir. Yalnızca konuşması geciken çocuklar genellikle göz teması kurar, adına döner, işaret eder, jestlerle derdini anlatır, ilgisini paylaşır ve hayali oyunlar oynar. Otizmli çocuklarda ise konuşma gecikmesine bu sosyal iletişim becerilerinde güçlükler ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgiler eşlik eder. Ayrımı yapmak için çocuğun bir uzman tarafından gözlemlenmesi gerekir; bu süreçte dil desteğine başlamak için beklemeye gerek yoktur.
Temel farklar
Yalnızca konuşma gecikmesinde genellikle:
- Göz teması ve sosyal gülümseme yerinde
- Adına dönüyor
- İstediği şeyi işaret ederek gösteriyor, jest ve mimik kullanıyor
- Gördüğü ilginç bir şeyi size göstermek için getiriyor ya da işaret ediyor
- Söyleneni yaşına uygun anlıyor
- Taklit ediyor, hayali oyunlar (bebeğe yemek yedirme gibi) oynuyor
- Diğer çocuklara ilgi gösteriyor
- Anlaşılamadığında hayal kırıklığına uğrayıp başka yollarla anlatmaya çalışıyor
Otizmde ise sıklıkla:
- Göz teması az, sosyal gülümseme sınırlı
- Adına sık sık dönmüyor
- İşaret etmiyor; istediği şey için elinizi aracı gibi kullanıyor
- İlgisini paylaşmıyor, bir şeyi size göstermek için getirmiyor
- Söyleneni anlamakta da zorlanıyor olabilir
- Kelimeleri ya da duyduğu cümleleri anlamından bağımsız tekrarlıyor (ekolali)
- Tekrarlayıcı hareketler, oyuncakları dizme, belirli nesnelere aşırı ilgi
- Rutinlerdeki değişikliğe aşırı tepki, duyusal hassasiyetler
Neden ayrım her zaman kolay değildir?
- Belirtiler küçük yaşta daha belirsiz olabilir.
- Yoğun ekran kullanan bazı çocuklarda sosyal iletişim de geri kalabilir ve ekran azaltılınca düzelme görülebilir.
- İşitme kaybı benzer görünümler yaratabilir.
- Bir çocukta hem dil gelişim bozukluğu hem otizm bir arada bulunabilir.
Bu nedenle tek bir belirtiye göre karar vermek yerine çocuğun bütün gelişimine bakılır. Bazı çocuklarda kesin karar için belirli aralıklarla tekrar değerlendirme gerekebilir.
Evde gözlemleyebileceğiniz şeyler
Değerlendirmeye giderken aşağıdaki soruların cevaplarını not etmeniz, uzmanın işini kolaylaştırır:
- Adını söylediğinizde ne sıklıkla dönüyor?
- İstediği bir şeyi nasıl gösteriyor?
- Sevdiği bir şeyi size göstermek için getiriyor mu?
- Siz bir yeri işaret ettiğinizde oraya bakıyor mu?
- Hangi oyunları, nasıl oynuyor?
- Daha önce yapıp sonra kaybettiği bir beceri var mı?
- Kısa videolar (oyun sırasında, adına seslenildiğinde) da yararlı olabilir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- 18 ayda hiç kelime kullanmıyor ya da 24 ayda iki kelimeyi birleştirmiyorsa
- Konuşma gecikmesine göz teması, işaret etme, adına dönme gibi becerilerde güçlük eşlik ediyorsa
- Tekrarlayıcı hareketler ya da alışılmadık oyun biçimleri varsa
- Çocuk kazandığı kelimeleri ya da becerileri kaybettiyse (beklemeden başvurun)
İlk adımlar işitme testi ve çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesidir. Yalnızca konuşma gecikmesi olan çocuklarda dil ve konuşma terapisi temel yaklaşımdır. Otizm tanısı konan çocuklarda ise ABA ve Floortime gibi özel eğitim programları, ergoterapi ve duyu bütünleme ile gerekli durumlarda dil ve konuşma terapisi, otizmde yararı araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlardır.
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum çok kelime biliyor, harfleri ve sayıları sayıyor. Yine de otizm olabilir mi?
Evet, olabilir. Bazı otizmli çocuklar erken yaşta çok sayıda kelime, harf, sayı ya da renk öğrenir; ancak bunları iletişim kurmak, istemek ya da paylaşmak için kullanmakta zorlanır. Önemli olan kelime sayısından çok, dilin karşılıklı iletişim için kullanılıp kullanılmadığıdır.
Konuşma terapisine başlamak için tanıyı beklemeli miyiz?
Hayır. Konuşma gecikmesi fark edildiğinde, değerlendirme süreci devam ederken dil ve konuşma desteğine başlanabilir. Erken başlanan destek, tanı ne olursa olsun çocuğa yarar sağlar.