Kısa cevap: Otizmli çocukların çoğu konuşmayı öğrenir; ancak konuşmanın başlama yaşı ve düzeyi çocuktan çocuğa çok farklıdır. Bazı otizmli çocuklar yaşıtlarıyla benzer zamanda konuşur ama konuşmayı karşılıklı iletişim için kullanmakta zorlanır. Bazıları gecikmeli olarak, sıklıkla 4-5 yaş civarında cümle kurmaya başlar. Yaklaşık dörtte biri ile üçte biri ise çok az konuşur ya da hiç konuşmaz. Konuşmayan çocuklar da resim kartları, işaretler ya da tablet uygulamaları gibi alternatif yollarla iletişim kurmayı öğrenebilir. Erken başlayan dil ve özel eğitim desteği konuşma olasılığını artırır.
Otizmli çocuklar neden konuşmakta zorlanır?
- Sosyal iletişim farklılığı: Konuşma, karşıdaki kişiyle bir şey paylaşma isteğiyle gelişir. Otizmli çocuklarda iletişim kurma isteği ve becerisi farklı gelişir.
- Taklit güçlüğü: Dil büyük ölçüde taklitle öğrenilir.
- Ortak dikkat güçlüğü: Bir nesneye birlikte bakmak ve onu adlandırmak dil gelişiminin temelidir.
- Dili anlama güçlüğü: Bazı çocuklar söyleneni anlamakta da zorlanır.
- Konuşma motor planlaması: Bazı çocuklarda sesleri ve kelimeleri üretmek için gereken hareketleri planlamak zordur.
Otizmde konuşmanın özellikleri
Konuşan otizmli çocuklarda da bazı farklılıklar görülebilir:
- Ekolali: Duyduğu kelimeleri ya da cümleleri hemen ya da daha sonra aynen tekrarlama
- Zamir karışıklığı: Kendinden "sen" ya da adıyla söz etme
- Alışılmadık ses tonu: Tekdüze, şarkı söyler gibi ya da çok resmî konuşma
- İletişim yerine bilgi aktarımı: İlgi alanı hakkında uzun uzun konuşma ama karşılıklı sohbeti sürdürmekte zorlanma
- Harf, sayı, renk bilme: Erken yaşta çok kelime bilip bunları istemek ya da paylaşmak için kullanmama
Konuşmayı ne destekler?
- Erken başlayan eğitim: ABA ve Floortime gibi özel eğitim programları, ergoterapi ve duyu bütünleme ile gerekli durumlarda dil ve konuşma terapisi, otizmde yararı araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlardır.
- İlgisini takip etmek: Çocuğun ilgilendiği şeyi adlandırmak ve onunla oynamak.
- Kısa ve basit konuşmak: Çocuğun seviyesinin bir adım üstünde konuşmak ("top" diyorsa "kırmızı top").
- Bekleme süresi tanımak: Çocuğa ses, işaret ya da kelimeyle cevap vermesi için zaman bırakmak.
- İstemeyi teşvik etmek: Sevdiği şeyleri görebileceği ama kendisinin ulaşamayacağı bir yere koymak.
- Alternatif iletişim: Konuşma gecikiyorsa resim kartları, işaretler ya da tablet uygulamaları kullanmak.
- Ekranı azaltmak: Karşılıklı etkileşim zamanını artırmak.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- 18 ayda hiç kelime kullanmıyorsa ya da 24 ayda iki kelimeyi birleştirmiyorsa
- Çocuk daha önce söylediği kelimeleri kaybettiyse (beklemeden)
- Konuşma desteğine rağmen ilerleme durduysa
- Çocuk kendini ifade edemediği için sık öfke patlamaları ya da kendine zarar verme davranışları gösteriyorsa
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Resim kartı ya da tablet kullanırsa hiç konuşmaz mı?
Hayır. Araştırmalar resim kartları, işaretler ve tablet uygulamaları gibi alternatif iletişim yöntemlerinin konuşmayı geciktirmediğini, aksine iletişimi ve bazı çocuklarda konuşmayı desteklediğini göstermektedir. Kendini ifade edebilen çocukta öfke patlamaları da azalır.
5 yaşını geçti, hâlâ konuşmuyor. Artık konuşmaz mı?
5 yaşından önce konuşmaya başlamak daha iyi bir dil gelişimiyle ilişkilidir, ama 5 yaşından sonra konuşmaya başlayan otizmli çocuklar da vardır. Bu yaştan sonra da dil desteğine ve alternatif iletişim yöntemlerine devam etmek önemlidir.