Kısa cevap: Otizmli çocukların bir bölümünde, gelişim bir süre olağan ya da olağana yakın seyrettikten sonra, genellikle 15-24 ay arasında daha önce kazanılmış kelimeler, jestler, göz teması ve sosyal ilgi kaybolur. Buna otizmde gerileme (regresyon) denir ve otizmli çocukların yaklaşık beşte biri ile üçte birinde görüldüğü bildirilmektedir. Kazanılmış becerilerin kaybı hangi yaşta olursa olsun beklemeden değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Otizm dışında işitme kaybı, epilepsiyle ilişkili bazı tablolar ve genetik-metabolik hastalıklar da gerilemeye yol açabileceği için kapsamlı bir değerlendirme gerekir.
Gerileme nasıl görülür?
- Daha önce söylediği kelimeleri artık kullanmama
- Adına dönmeyi bırakma
- Göz temasının ve sosyal gülümsemenin azalması
- El sallama, işaret etme gibi jestlerin kaybolması
- Daha önce oynadığı oyunlara ilginin azalması, oyuncaklarla tekrarlayıcı oynama
- İçe kapanma, ailesiyle ilgilenmeme
Gerileme bazı çocuklarda birkaç hafta içinde, bazılarında ise aylar içinde yavaş yavaş olur. Bazen geriye dönüp bakıldığında, gerilemeden önce de hafif farklılıkların olduğu fark edilir.
Otizm dışında hangi nedenler araştırılmalı?
Kazanılmış becerilerin kaybı, otizm dışında başka durumların da işareti olabilir. Bu nedenle değerlendirmede şunlar göz önünde bulundurulur:
- İşitme kaybı: Konuşma ve sesle ilgili becerilerin kaybında mutlaka araştırılır.
- Epilepsiyle ilişkili tablolar: Bazı epilepsi türleri, özellikle 3 yaşından sonra, dil becerilerinde ani kayba yol açabilir. Gerekirse EEG istenir.
- Rett sendromu: Çoğunlukla kız çocuklarında görülür; el becerilerinin kaybı, tekrarlayıcı el hareketleri ve baş büyümesinde yavaşlama dikkat çeker.
- Genetik ve metabolik hastalıklar: Hekimin değerlendirmesine göre ek tetkikler istenebilir.
- Ağır stres ya da travma: Çocuğun yaşadığı ciddi bir olay da geçici gerilemelere yol açabilir.
Hangi durumlar daha acil?
- Gerileme 3 yaşından sonra başladıysa
- Yürüme, el kullanma, tuvalet becerisi gibi motor becerilerde de kayıp varsa
- Gerileme çok hızlı gelişiyorsa
- Nöbet, dalma, bilinç değişikliği gibi olaylar eşlik ediyorsa
- Çocuk ağrılı, huzursuz görünüyor ya da başka bir hastalık belirtisi varsa
Bu durumlarda çocuk nörolojisi değerlendirmesi de gerekir.
Ailelerin yapabilecekleri
- Beklemeyin. Kazanılmış becerilerin kaybı her yaşta beklemeden değerlendirilmelidir.
- Not alın ve video çekin. Gerilemeden önceki ve sonraki becerileri, ne zaman başladığını yazın; elinizde eski videolar varsa değerlendirmeye götürün.
- İşitme testi yaptırın.
- Eğitime erken başlayın. Tanı süreci devam ederken bile dil ve özel eğitim desteğine başlanabilir.
- Evde iletişimi sürdürün. Çocuğunuzla konuşmaya, oynamaya ve ilgisini takip etmeye devam edin.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Çocuğunuz daha önce kullandığı kelimeleri, jestleri ya da sosyal becerileri kaybettiyse (beklemeden)
- Adına dönmeyi bıraktıysa, göz teması belirgin biçimde azaldıysa
- Gerilemeye nöbet ya da motor beceri kaybı eşlik ediyorsa (çocuk nörolojisi değerlendirmesi de gerekir)
Acil durum: Çocuğunuzda nöbet, bilinç kaybı ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu varsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Regresif otizm geçer mi?
Gerileme yaşayan çocukların önemli bir kısmı, erken ve yoğun eğitimle kaybettiği becerilerin bir bölümünü ya da tamamını yeniden kazanabilir ve yeni beceriler öğrenebilir. Gelişimin seyri çocuktan çocuğa değişir. Erken başlanan destek, ilerlemenin en önemli belirleyicilerinden biridir.
Gerileme aşıdan sonra mı başladı?
Gerileme çoğu zaman 15-24 ay arasında fark edilir ve bu dönem aşı takvimiyle çakışır. Çok sayıda geniş araştırma aşılarla otizm ya da gerileme arasında bir bağlantı olmadığını göstermiştir. Zamanlamanın çakışması bir neden-sonuç ilişkisi olduğu anlamına gelmez.