Kısa cevap: Araştırmalar, 2 yaşından önce uzun süre ekran karşısında kalan çocuklarda konuşma gecikmesinin daha sık görüldüğünü gösteriyor. Bunun en önemli nedeni, ekran açıkken çocukla konuşma, göz göze gelme ve birlikte oyunun azalmasıdır; küçük çocuklar dili ekrandan değil, karşılıklı etkileşimden öğrenir. Ancak ekran her konuşma gecikmesinin tek nedeni değildir. İşitme sorunları, gelişimsel gecikmeler ve otizm de konuşma gecikmesine yol açabileceği için konuşması geciken her çocuk, ekran azaltılırken bir uzman tarafından da değerlendirilmelidir.
Ekran konuşmayı nasıl etkiler?
- Karşılıklı konuşma azalır. Çocuk ekran izlerken ebeveynle konuşma ve ses alışverişi neredeyse durur.
- Arka plandaki televizyon da etkiler. Kimse izlemese bile açık televizyon, yetişkinlerin çocukla konuşmasını azaltır.
- Ekran tek yönlüdür. Çocuğun sesine, işaretine ve bakışına cevap vermez; dil ise cevap alınarak öğrenilir.
- Oyun ve keşif süresi kısalır. Konuşma, oyun sırasında nesneleri adlandırmak ve birlikte bir şey yapmakla gelişir.
Yaşa göre konuşmada neye bakmalı?
Her çocuğun hızı farklıdır, ama aşağıdaki durumlar değerlendirme gerektirir:
- 12 ay: Adına dönmüyor, işaret etmiyor, el sallamıyor
- 18 ay: Hiç anlamlı kelime söylemiyor
- 24 ay: 50'den az kelime kullanıyor ya da iki kelimeyi birleştirmiyor
- Her yaşta: Daha önce kazandığı kelimeleri ya da becerileri kaybediyor
Göz teması ve iletişimde de sorun varsa
Konuşma gecikmesine göz temasında azalma, adına dönmeme, işaret etmeme, ilgisini paylaşmama, tekrarlayıcı hareketler ya da belirli nesnelere aşırı ilgi eşlik ediyorsa, bu tablo otizm açısından değerlendirilmelidir. Yoğun ekran kullanan bazı küçük çocuklarda benzer görünen iletişim sorunları ekran azaltıldığında düzelebilir. Ama bunu ayırt etmenin yolu beklemek değil, değerlendirmedir. Erken fark edilen otizmde erken başlayan destek çok önemlidir.
Evde neler yapılabilir?
- 2 yaşından önce ekranı en aza indirin. Görüntülü aile görüşmeleri dışında ekranı kaldırmayı hedefleyin.
- Arka plandaki televizyonu kapatın. Kimse izlemiyorsa televizyon kapalı olsun.
- Gün boyu konuşun. Yemek, banyo, giyinme sırasında yaptıklarınızı kısa cümlelerle anlatın: "Şimdi çorap giyiyoruz. Mavi çorap."
- Çocuğun ilgisini takip edin. Neye bakıyorsa onu adlandırın; onun sesini ve kelimesini tekrarlayıp biraz genişletin: "Top!" "Evet, büyük top."
- Birlikte kitap okuyun. Resimleri gösterip adlandırın, sorular sorun ve cevap için bekleyin.
- Bekleme süresi tanıyın. Bir soru sorduktan sonra hemen cevap vermeyin; çocuğa ses ya da işaretle cevap vermesi için zaman tanıyın.
- Ekranı susturucu ve ödül olarak kullanmayın. Yemek ve beklemeler için başka çözümler bulun: küçük oyuncaklar, kitaplar, şarkılar.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Yukarıda sayılan yaşa göre konuşma işaretlerinden biri varsa
- Göz teması, adına dönme ya da işaret etme gibi iletişim becerilerinde azalma varsa
- Çocuk daha önce söylediği kelimeleri kaybettiyse
- Ekranı azaltmanıza rağmen birkaç ay içinde ilerleme yoksa
- İşitme konusunda en küçük bir şüpheniz varsa (işitme testi her konuşma gecikmesinde önerilir)
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
'Sanal otizm' diye bir tanı var mı?
Hayır, 'sanal otizm' tıbbi bir tanı değildir. Ekranın otizme yol açtığını gösteren bir kanıt yoktur. Yoğun ekran kullanan küçük çocuklarda iletişim ve konuşma geri kalabilir ve ekran azaltılınca düzelme görülebilir; ancak iletişim sorunu olan bir çocuğun otizm açısından da mutlaka değerlendirilmesi gerekir.
Ekranı azalttık, konuşması ne zaman açılır?
Bu çocuktan çocuğa değişir. Ekran azaltılıp yerine bol konuşma ve oyun konduğunda birkaç hafta ile birkaç ay içinde ilerleme görülebilir. İlerleme yoksa ya da başka gelişim alanlarında da gecikme varsa beklemeden değerlendirme yaptırın.