Kısa cevap: "Sanal otizm" tıbbi bir tanı değildir. Bu ifade, çok küçük yaşta uzun süre ekran karşısında kalan bazı çocuklarda görülen konuşma gecikmesi, göz temasında azalma, adına dönmeme ve sosyal ilgide azalma gibi otizme benzeyen belirtileri anlatmak için kullanılır. Bu çocukların bir kısmında ekran belirgin biçimde azaltılıp yerine bol konuşma ve oyun konduğunda belirgin düzelme görülebilir. Ancak ekranın otizme yol açtığını gösteren bir kanıt yoktur ve benzer belirtileri olan her çocuk otizm açısından da mutlaka değerlendirilmelidir. "Ekrandan olmuştur, geçer" diye beklemek, otizmli bir çocuğun erken destek fırsatını kaçırmasına yol açabilir.
Neden otizme benzer belirtiler görülebilir?
Bebekler ve küçük çocuklar dili ve sosyal becerileri, ebeveynleriyle karşılıklı etkileşim içinde öğrenir: göz göze gelmek, sesine cevap almak, birlikte oynamak, bir şeyi göstermek. Ekran açıkken bu etkileşim azalır. Çok küçük yaşta günün büyük bölümünü ekran karşısında geçiren bir çocukta:
- Konuşma gecikebilir
- Göz teması ve sosyal gülümseme azalabilir
- Adına dönme azalabilir
- Ekran alındığında yoğun öfke görülebilir
- Oyun becerileri gelişmeyebilir
Sanal otizm mi, otizm mi?
Bu ayrım yalnızca gözlemle ve zamanla yapılabilir; tek bir belirtiye bakarak karar verilemez.
Ekranla ilişkili gecikmeyi düşündüren durumlar:
- Ekran azaltıldığında birkaç hafta içinde belirgin ilerleme
- Ekran dışında, sevdiği kişilerle etkileşimde göz teması ve paylaşımın daha iyi olması
- Tekrarlayıcı hareketler ve dar ilgi alanlarının belirgin olmaması
Otizmi düşündüren durumlar:
- Ekran azaltılmasına rağmen birkaç ay içinde belirgin ilerleme olmaması
- İşaret etmeme, ilgisini paylaşmama, bir şeyi göstermek için getirmeme
- El çırpma, dönme, parmak ucunda yürüme gibi tekrarlayıcı hareketler
- Değişikliğe aşırı tepki, belirli nesnelere aşırı ilgi
- Kazanılmış becerilerin kaybı
Her iki durum bir arada da olabilir: Otizmli bir çocuk ekrana daha çok ilgi gösterebilir ve yoğun ekran kullanımı belirtileri artırabilir.
Ne yapılmalı?
- Ekranı belirgin biçimde azaltın. 2 yaşından önce görüntülü aile görüşmeleri dışında ekranı kaldırmayı hedefleyin; arka planda açık televizyonu kapatın.
- Yerine etkileşim koyun. Gün boyu konuşun, birlikte oynayın, kitap okuyun, şarkı söyleyin.
- Değerlendirmeyi aynı anda başlatın. Ekranı azaltırken değerlendirme için beklemeyin; işitme testi ve çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi yapılsın.
- İlerlemeyi not edin. Kelimeler, göz teması, adına dönme ve oyun becerilerindeki değişiklikleri haftalık yazın; kısa videolar çekin.
- Desteğe başlayın. Gerekirse dil ve konuşma desteği ile özel eğitim tanı netleşmeden de başlayabilir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- 18 ayda hiç kelime kullanmıyor ya da 24 ayda iki kelimeyi birleştirmiyorsa
- Göz teması, adına dönme, işaret etme becerilerinde belirgin azalma varsa
- Ekran azaltıldıktan sonra birkaç ay içinde ilerleme yoksa
- Kazanılmış becerilerde kayıp varsa (beklemeden)
- Tekrarlayıcı hareketler ya da alışılmadık ilgiler varsa
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da ani ve ciddi bir sağlık sorunu fark ederseniz beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Ekranı kestik, ne kadar sürede düzelir?
Ekran belirgin biçimde azaltılıp yerine bol konuşma, oyun ve etkileşim konduğunda bazı çocuklarda birkaç hafta içinde göz temasında ve iletişimde artış görülebilir. Bu süreçte değerlendirmeyi ertelememek gerekir; birkaç ay içinde belirgin ilerleme yoksa otizm açısından yeniden değerlendirme önemlidir.
Ekran otizme neden olur mu?
Hayır. Ekranın otizme yol açtığını gösteren bir kanıt yoktur. Otizm, güçlü genetik etkenleri olan bir gelişim farklılığıdır. Ancak yoğun ekran kullanımı küçük çocuklarda dil ve sosyal becerilerin gelişimini yavaşlatabilir; ayrıca otizmli çocuklar ekrana daha fazla ilgi gösterebilir.