Kısa cevap: Çocuk ve ergen psikiyatrisinde en sık kullanılan ilaçlar; metilfenidat (Concerta, Ritalin, Medikinet gibi), atomoksetin (Strattera, Attex gibi), antidepresanlar (Prozac, Lustral, Cipralex, Cipram, Paxil gibi) ve antipsikotikler (Risperdal, Abilify, Zyprexa, Seroquel gibi), hekim kontrolünde ve önerildiği şekilde kullanıldığında bağımlılık yapmaz. Bazı ilaçlar aniden bırakıldığında geçici kesilme belirtileri görülebilir; bu bağımlılıkla aynı şey değildir ve ilacı hekimle birlikte azaltarak bırakmak bu belirtileri önler. Bağımlılık riski taşıyan sakinleştirici ilaçlar (benzodiazepinler) çocuklarda nadiren ve kısa süreli kullanılır.
Bağımlılık ile kesilme belirtisi arasındaki fark
Bağımlılık: Kişinin ilacı daha fazla almak için yoğun istek duyması, dozu kendi başına artırması, ilacı elde etmek için çaba harcaması ve zarar görmesine rağmen kullanmaya devam etmesidir.
Kesilme belirtileri: Bazı ilaçlar aniden bırakıldığında, beden ilacın yokluğuna uyum sağlarken birkaç gün ile birkaç hafta süren geçici yakınmalar görülebilir. Bu, ilacın "bağımlılık yaptığı" anlamına gelmez. Kesilme belirtileri, ilacı yavaş yavaş azaltarak büyük ölçüde önlenebilir.
İlaç gruplarına göre durum
Metilfenidat (Concerta, Ritalin, Medikinet gibi)
- DEHB tedavisinde kullanılan uyarıcı bir ilaçtır.
- Hekim kontrolünde ve önerilen şekilde kullanıldığında bağımlılık yapmaz.
- DEHB'nin tedavi edilmesi, ergenlikte madde kullanımı riskini artırmaz; bazı araştırmalar riski azaltabileceğini göstermektedir.
- Kötüye kullanım potansiyeli olduğu için Türkiye'de kırmızı reçete ile yazılır. İlaç ergenin değil, ebeveynin kontrolünde saklanmalı; başkasına verilmemeli, satılmamalıdır.
Atomoksetin (Strattera, Attex gibi)
- DEHB'de kullanılan uyarıcı olmayan bir ilaçtır.
- Bağımlılık ya da kötüye kullanım riski taşımaz.
Antidepresanlar (Prozac, Lustral, Cipralex, Cipram, Paxil gibi)
- Bağımlılık yapmaz; kişi ilacı daha çok almak için istek duymaz.
- Aniden bırakıldığında bazı kişilerde kesilme belirtileri görülebilir: baş dönmesi, sinirlilik, uyku sorunları, mide bulantısı. Bu nedenle hekimle birlikte azaltılarak bırakılır.
Antipsikotikler (Risperdal, Abilify, Zyprexa, Seroquel gibi)
- Bağımlılık yapmaz.
- Uzun süre kullanıldıktan sonra aniden kesilmeleri uygun değildir; hekim kontrolünde azaltılarak bırakılır.
Sakinleştiriciler (benzodiazepinler)
- Bu grup ilaçlar bağımlılık riski taşır.
- Çocuk ve ergenlerde nadiren, kısa süreli ve özel durumlarda kullanılır.
Ailelerin dikkat etmesi gerekenler
- İlacı hekimin önerdiği şekilde kullanın. Dozu kendi başınıza artırmayın ya da azaltmayın.
- İlacı güvenli bir yerde saklayın. Özellikle ergenlerde ve evde küçük çocuklar varsa ilacı kilitli ya da ulaşılamayacak bir yerde tutun.
- İlacı başkasıyla paylaşmayın. Bir çocuğa yazılan ilaç kardeşine ya da arkadaşına verilmemelidir.
- Aniden bırakmayın. İlacı bırakma kararını hekiminizle birlikte verin.
- Kontrolleri aksatmayın. Düzenli kontrol, ilacın etkisini ve yan etkilerini izlemek için gereklidir.
Ne zaman hekiminizle hemen görüşmelisiniz?
- Çocuğunuz ilacı önerilenden fazla almak istiyorsa ya da ilacın eksildiğini fark ettiyseniz
- Ergeninizin ilacı başkalarına verdiğinden ya da satmaya çalıştığından şüpheleniyorsanız
- İlaç bırakıldıktan sonra belirgin yakınmalar ortaya çıktıysa
- İlaç kullanırken duygudurumda belirgin değişiklik, aşırı huzursuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri ortaya çıktıysa
Acil durum: Çocuğunuz fazla miktarda ilaç aldıysa, kendine zarar vermekten veya ölmek istemekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Concerta ya da Ritalin bağımlılık yapar mı?
Hekim kontrolünde ve önerilen şekilde kullanıldığında metilfenidat bağımlılık yapmaz. Araştırmalar, DEHB'si tedavi edilen gençlerde ileride madde kullanımı riskinin artmadığını göstermektedir. Ancak ilacın başkaları tarafından ya da önerilenden farklı şekilde kullanılması kötüye kullanım riski taşır; bu nedenle ilaç ebeveyn kontrolünde saklanmalıdır.
Antidepresanı bırakınca neden kendini kötü hissediyor?
Bu bağımlılık değil, 'kesilme belirtileri' denen geçici bir durumdur. Özellikle ilaç aniden bırakıldığında baş dönmesi, huzursuzluk, uyku sorunları ve grip benzeri yakınmalar görülebilir. İlacı hekimle birlikte, dozu yavaş yavaş azaltarak bırakmak bu belirtileri önler.