Kısa cevap: DEHB'de en sık kullanılan ilaçlar metilfenidat (Concerta, Ritalin, Medikinet gibi) ve atomoksetindir (Strattera, Attex gibi). Bu ilaçlar DEHB'nin temel belirtileri olan dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüselliği azaltmada etkinliği en çok araştırılmış tedaviler arasındadır. Hekim kontrolünde kullanıldığında güvenlidir; en sık yan etkiler iştah azalması ve uyku sorunlarıdır. İlaç DEHB'yi kalıcı olarak ortadan kaldırmaz, kullanıldığı süre boyunca belirtileri azaltır; en iyi sonuç ilacın davranışçı yöntemler, aile eğitimi ve okul desteğiyle birlikte kullanılmasıyla alınır.
DEHB'de hangi ilaçlar kullanılır?
Metilfenidat (Concerta, Ritalin, Medikinet gibi)
- Uyarıcı (stimülan) grupta yer alır.
- Etkisi aynı gün içinde başlar ve gün içinde biter; kısa ve uzun etkili biçimleri vardır.
- Türkiye'de kırmızı reçete ile yazılır.
Atomoksetin (Strattera, Attex gibi)
- Uyarıcı olmayan bir ilaçtır.
- Tam etkisi birkaç hafta içinde ortaya çıkar ve gün boyu sürer.
- Uyarıcı ilaçların uygun olmadığı ya da yan etki yaptığı durumlarda tercih edilebilir; tik ya da kaygı eşlik eden bazı çocuklarda da düşünülebilir.
İlaç nasıl etki eder?
DEHB'de beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolünü sağlayan bölgelerindeki kimyasal iletişim farklı çalışır. İlaçlar bu iletişimi destekleyerek çocuğun dikkatini sürdürmesini, düşünmeden hareket etmeyi azaltmasını ve kendini düzenlemesini kolaylaştırır. İlaç çocuğu "sakinleştiren" ya da uyutan bir ilaç değildir.
İlaç kararı nasıl verilir?
- Tanı doğru konmuş olmalı. Dikkat sorunlarına yol açabilecek kaygı, uyku sorunları, öğrenme güçlüğü ve işitme-görme sorunları değerlendirilmiş olmalıdır.
- Belirtilerin hayatı ne kadar etkilediğine bakılır. Okul, aile ve arkadaşlık ilişkileri belirgin biçimde etkileniyorsa ilaç önerilebilir.
- Yaş önemlidir. 6 yaşından küçük çocuklarda ilk tercih aile eğitimi ve davranışçı yöntemlerdir.
- Aile bilgilendirilmiş olarak karar verir. Faydalar, olası yan etkiler ve izlem planı konuşulur.
İlaç kullanırken
- Kontrolleri aksatmayın. Boy, kilo, nabız ve tansiyon düzenli olarak izlenir.
- Öğretmenden geri bildirim alın. İlacın okulda işe yarayıp yaramadığını en iyi öğretmen gözler.
- Kahvaltıyı ihmal etmeyin. İştah azalmasına karşı sabah kahvaltısı ve akşam yemeği önemlidir.
- İlacı güvenli saklayın. Özellikle ergenlerde ilaç ebeveyn kontrolünde olmalıdır.
- Dozu kendiniz değiştirmeyin.
"DEHB ilaçları zararlı mı?"
Hekim kontrolünde kullanıldığında DEHB ilaçlarının uzun dönem güvenliği geniş araştırmalarla incelenmiştir. Yan etkiler genellikle hafiftir ve doz ayarıyla yönetilebilir. Öte yandan tedavi edilmeyen DEHB'nin de ciddi sonuçları vardır: okul başarısızlığı, düşük özgüven, kazalar, ergenlikte risk alma davranışları. Karar, ilacın olası faydaları ve riskleri birlikte değerlendirilerek verilir.
Ne zaman hekiminizle hemen görüşmelisiniz?
- Göğüs ağrısı, çarpıntı, bayılma
- Belirgin kilo kaybı ya da büyümede duraklama
- Yeni ortaya çıkan ya da artan tikler
- Duygudurumda belirgin değişiklik, aşırı ağlama, içe kapanma ya da kendine zarar verme düşünceleri
- Çocuğunuzun ilacı fazla aldığından ya da ilacın başkasına verildiğinden şüpheleniyorsanız
Acil durum: Çocuğunuz fazla miktarda ilaç aldıysa, göğüs ağrısı ya da bayılma varsa, ya da kendine zarar vermekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
DEHB ilaçları reçetesiz alınabilir mi?
Hayır. DEHB ilaçları yalnızca hekim reçetesiyle kullanılabilir; metilfenidat Türkiye'de kırmızı reçete ile yazılır. İlacın internetten ya da başka birinden temin edilmesi hem yasal değildir hem de sağlık açısından tehlikelidir.
İlaç çocuğumun kişiliğini değiştirir mi?
Doğru ilaç ve doğru dozda çocuğun kişiliği değişmez; aksine birçok aile çocuğunun 'kendisi gibi' olduğunu ama daha rahat odaklanabildiğini söyler. Çocuk durgun, donuk ya da 'kendisi gibi değil' görünüyorsa bu genellikle dozun yüksek olduğunu ya da ilacın uygun olmadığını gösterir; hekimle konuşulmalıdır.