Kısa cevap: DEHB'de ilaç dışı yöntemler tedavinin önemli bir parçasıdır. 6 yaşından küçük çocuklarda ilk tercih aile eğitimi ve davranışçı yöntemlerdir; daha büyük çocuklarda ise bu yöntemler okul desteğiyle birlikte, gerektiğinde ilaçla birleştirilir. Hafif belirtileri olan bazı çocuklar ilaç kullanmadan iyi bir uyum sağlayabilir. Ancak orta ve ağır DEHB'de temel belirtileri azaltmada en etkili tedavi ilaçtır. Vitaminler, özel diyetler ve takviyelerin etkisi ise sınırlıdır ya da kanıtlanmamıştır; bir eksiklik yoksa tek başına DEHB'yi tedavi etmezler.
Etkisi kanıtlanmış ilaç dışı yöntemler
1. Aile eğitimi (davranışçı ebeveyn eğitimi)
Ebeveynlere net yönerge vermeyi, olumlu davranışı fark etmeyi, tutarlı sonuçlar uygulamayı ve günlük düzen kurmayı öğreten yapılandırılmış programlardır. Özellikle okul öncesi dönemde en etkili yöntemdir.
2. Okul desteği
- Öğretmenin önünde ve dikkat dağıtıcılardan uzakta oturmak
- Görevleri küçük parçalara bölmek
- Sınavlarda ek süre ya da ayrı ortam
- Günlük öğretmen-aile iletişim kartı
Okul desteği için Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) ve okul rehberlik servisiyle iş birliği yapılabilir.
3. Organizasyon becerisi eğitimi
Özellikle okul çağında ve ergenlikte; ödev planlama, ajanda kullanma, zaman yönetimi gibi becerileri çalışan yöntemler.
4. Bilişsel davranışçı terapi
Özellikle ergenlerde; öfke kontrolü, erteleme ve özgüven sorunları için yararlıdır.
Yaşam düzeni
- Uyku: Yetersiz uyku dikkat sorunlarını artırır.
- Fiziksel aktivite: Düzenli spor dikkat ve ruh hâlini olumlu etkiler.
- Ekran süresi: Uzun ve özellikle akşam saatlerinde ekran kullanımı belirtileri artırabilir.
- Düzenli günlük program: Öngörülebilir rutinler DEHB'li çocukların işini kolaylaştırır.
Bu adımlar tedavinin yerini tutmaz, ama her çocuk için yararlıdır.
Vitaminler, takviyeler ve diyetler
- Vitamin ve mineraller: Demir, D vitamini ya da çinko eksikliği varsa tedavi edilmelidir. Eksiklik yoksa takviyelerin DEHB belirtilerini düzelttiğine dair güçlü kanıt yoktur.
- Omega-3: Bazı araştırmalarda küçük bir etki gösterilmiştir; ilacın yerini tutacak düzeyde değildir.
- Şeker ve katkı maddeleri: Şekerin DEHB'ye yol açtığına dair kanıt yoktur. Bazı çocuklarda belirli gıda boyalarına duyarlılık olabilir, ama bu küçük bir gruptur.
- Kısıtlayıcı diyetler: Hekim ya da diyetisyen eşliğinde olmayan katı diyetler çocuğun büyümesini olumsuz etkileyebilir.
Araştırmaları sınırlı yöntemler
- Nörofeedback: Araştırma sonuçları tutarsızdır; ilacın ya da davranışçı yöntemlerin yerine önerilmez.
- Dikkat geliştirme oyunları ve uygulamaları: Oyundaki beceriyi artırabilir, ama günlük hayattaki dikkat sorunlarına etkisi sınırlıdır.
- "Kesin tedavi" vaat eden yöntemler: DEHB'yi kalıcı olarak "iyileştirdiğini" iddia eden yöntemlere karşı dikkatli olun.
İlaçsız tedavi kimler için uygun olabilir?
- 6 yaşından küçük çocuklar (ilk tercih)
- Belirtileri hafif olan ve okul ile aile hayatı belirgin biçimde etkilenmeyen çocuklar
- Ailenin ilaç kullanmak istemediği durumlarda, belirtiler yakından izlenerek
Belirtiler orta ya da ağır düzeydeyse ve çocuğun okul başarısı, arkadaşlıkları ve özgüveni etkileniyorsa, ilacı denememek de bir risk taşır. Bu karar hekimle birlikte verilmelidir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- İlaç dışı yöntemlere rağmen okul ve aile hayatı belirgin biçimde etkilenmeye devam ediyorsa
- Çocuk kazalara sık karışıyorsa ya da tehlikeli davranışlar gösteriyorsa
- Özgüven kaybı, içe kapanma ya da sürekli öfke ortaya çıktıysa
- Bir takviye ya da diyet uygulamaya başlamadan önce
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da çocuk kendine zarar vermekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Şekeri kesersek DEHB düzelir mi?
Araştırmalar şekerin DEHB'ye yol açtığını ya da şekeri kesmenin DEHB'yi tedavi ettiğini göstermemiştir. Dengeli beslenme her çocuk için önemlidir, ama tek başına DEHB belirtilerini belirgin biçimde azaltmaz.
Dikkat için vitamin vermeli miyim?
Çocukta demir ya da D vitamini eksikliği gibi bir eksiklik varsa bunun tedavi edilmesi gerekir; bu, kan tahliliyle anlaşılır. Eksiklik yoksa vitamin ve mineral takviyelerinin dikkat sorunlarını düzelttiğine dair güçlü bir kanıt yoktur. Takviyeleri hekiminize danışarak kullanın.