Kısa cevap: Obsesif kompulsif bozuklukta (OKB) çocuğun zihnine istemediği, sıkıntı veren düşünceler gelir (obsesyon) ve çocuk bu sıkıntıyı azaltmak için belirli davranışları tekrar tekrar yapmak zorunda hisseder (kompulsiyon). Sık el yıkama, tekrar tekrar kontrol etme, sayma, belirli bir düzen ya da simetri ısrarı ve sürekli güvence isteme sık görülen belirtilerdir. Bu davranışlar günde uzun zaman alıyor ve çocuğu sıkıntıya sokuyorsa uzman değerlendirmesi gerekir. OKB uygun tedaviyle çoğu zaman belirgin biçimde düzelir.
OKB belirtileri nelerdir?
Sık görülen takıntılı düşünceler
- Mikrop bulaşacağı, hastalanacağı korkusu
- Kendisine ya da sevdiklerine kötü bir şey olacağı endişesi
- Her şeyin "tam doğru" olması gerektiği hissi
- İstemediği, utandığı düşünceler
Sık görülen tekrarlayıcı davranışlar
- Sık ve uzun el yıkama, banyo
- Kapıyı, ışığı, çantayı tekrar tekrar kontrol etme
- Sayma, belirli sayıda tekrarlama
- Eşyaları belirli bir düzende dizme
- Yazdığını silip tekrar yazma
- Aynı soruyu sorup tekrar tekrar güvence isteme
Normal ritüellerden farkı ne?
Küçük çocuklarda yatma öncesi belirli bir sıra istemek, oyuncaklarını dizmek gibi ritüeller sık görülür ve olağandır. OKB'de ise:
- Davranış çocuğu sıkıntıya sokar, yapmazsa yoğun kaygı yaşar
- Günde uzun zaman alır; okula geç kalma, ödevi bitirememe gibi sonuçlar doğurur
- Çocuk çoğu zaman bu davranışların mantıksız olduğunu bilir ama durduramaz
- Davranışlar zamanla artar ve yayılır
Ebeveyn ne yapmalı?
- Çocuğu suçlamayın. Bu davranışlar inat ya da yaramazlık değildir.
- Sakin ve anlayışlı olun. "Bunun zor olduğunu biliyorum" demek çocuğu rahatlatır.
- Ritüellere katılmayı fark edin. Sürekli güvence vermek, ellerini yıkaması için sabun almak gibi davranışlar OKB'yi güçlendirebilir. Bunları bir uzmanla birlikte planlı biçimde azaltmak gerekir.
- Aniden yasaklamayın. Tek başına ve hazırlıksız yasaklar çocuğu çok zorlayabilir.
- Uzmana başvurun. OKB'de en etkili yöntem, çocuğun korktuğu duruma kontrollü biçimde yaklaşıp ritüeli yapmamayı öğrendiği bilişsel davranışçı terapidir. Gerekli görülen durumlarda ilaç tedavisi de değerlendirilir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Tekrarlayıcı davranışlar ya da düşünceler günde uzun zaman alıyorsa
- Çocuk bu davranışlar engellenince yoğun sıkıntı yaşıyorsa
- Okul, uyku ya da aile hayatı etkileniyorsa
- Belirtiler ani ve şiddetli başladıysa; özellikle bir enfeksiyon sonrası ani başlangıçta mutlaka bir hekime başvurun
Sık sorulan sorular
Çocuğumun her şeyi düzenli istemesi OKB mi?
Her zaman değil. Küçük çocuklarda belli ritüeller ve düzen isteği sık görülür ve olağandır. OKB'de ise düşünceler ve davranışlar çocuğu sıkıntıya sokar, günde uzun zaman alır ve engellenince yoğun kaygı yaratır.
Çocuğumun ritüellerine eşlik etmeli miyim?
Ritüellere katılmak ya da onları kolaylaştırmak kısa vadede rahatlatır ama OKB'yi güçlendirir. Ancak bunları aniden ve tek başınıza yasaklamak da çocuğu çok zorlayabilir. En doğrusu bir uzmanla birlikte planlı ve adım adım ilerlemektir.