Kısa cevap: Tırnak yeme, parmak emme, deri yolma ve saç çekme gibi tekrarlayan alışkanlıklar çocuklarda sık görülür. Çoğu zaman can sıkıntısı, gerginlik ya da yoğunlaşma anlarında, büyük ölçüde farkında olmadan yapılır. Uyarmak, azarlamak ve cezalandırmak genellikle işe yaramaz, hatta gerginliği artırarak davranışı sürdürebilir. Çocuğun farkındalığını artırmak, ellerini meşgul edecek seçenekler sunmak ve gerginliğin kaynağını anlamak daha etkilidir. Davranış yaralanmaya, enfeksiyona, belirgin saç kaybına yol açıyorsa ya da çocuk bunu durdurmak isteyip yapamıyorsa uzman desteği gerekir.
Neden olur?
- Gerginlik ve kaygı: Davranış çoğu zaman rahatlatıcı bir etki yapar.
- Can sıkıntısı ve hareketsizlik: Televizyon izlerken, derste, arabada.
- Yoğunlaşma: Ödev yaparken ya da düşünürken.
- Alışkanlık: Zamanla otomatik hâle gelir; çocuk çoğu zaman ne yaptığının farkında değildir.
- Ailede benzer davranışlar: Tekrarlayan alışkanlıklar bazı ailelerde daha sık görülür.
Saç koparma (trikotilomani) hakkında
Saç, kaş ya da kirpik koparma bazı çocuk ve ergenlerde kontrol edilmesi güç bir davranışa dönüşebilir. Bu durumda saçta seyrelme ya da kel alanlar görülür; genç durdurmak istese de bırakamaz ve çoğu zaman utanç duyar. Bu bir "kötü alışkanlık" değil, tedavi edilebilen bir durumdur. Koparılan saçların yutulması nadir ama ciddi sindirim sorunlarına yol açabileceği için bu konuda mutlaka doktora bilgi verin.
Ebeveyn ne yapabilir?
- Uyarmayı ve azarlamayı bırakın. "Yine mi yiyorsun!" demek utancı ve gerginliği artırır.
- Ne zaman olduğunu gözlemleyin. Hangi durumlarda (ders, ekran, yatmadan önce) arttığını fark etmek çözümün ilk adımıdır.
- Çocukla birlikte plan yapın. Davranışı fark ettiğinde ne yapabileceğini konuşun: yumruk yapmak, bir oyuncak ya da stres topu sıkmak, elleri oturarak altına almak.
- Elleri meşgul edin. Riskli anlarda oyun hamuru, çizim, el işi gibi seçenekler sunun.
- Gizli bir işaret belirleyin. Çocuk isterse, davranışı başkaları fark etmeden hatırlatmak için ortak bir işaret kullanabilirsiniz.
- Tırnakları kısa ve bakımlı tutun. Pürüzlü kenarlar yemeyi tetikler.
- Gerginliğin kaynağına bakın. Okul, sınav, aile içi değişiklikler gibi stres kaynaklarını konuşun.
- Çabayı takdir edin. Davranışın azaldığı günleri fark edin ve söyleyin.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Davranış kanamaya, yaraya, enfeksiyona yol açıyorsa
- Saçta, kaşta ya da kirpikte belirgin eksilme veya kel alanlar oluştuysa
- Çocuk koparılan saçları yiyorsa (önce doktora)
- Çocuk davranışı durdurmak istiyor ama yapamıyorsa, bu yüzden utanç duyuyor ya da kendini saklıyorsa
- Davranışa belirgin kaygı, takıntılar, tikler ya da çökkün duygudurum eşlik ediyorsa
Tekrarlayan alışkanlıklarda alışkanlık tersine çevirme eğitimi gibi davranışçı yöntemler etkilidir ve bir uzman eşliğinde uygulanır.
Acil durum: Çocuğunuz kendine ciddi biçimde zarar veriyorsa ya da ölmek istemekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Tırnaklara acı oje sürmek işe yarar mı?
Bazı çocuklarda farkındalığı artırarak yardımcı olabilir, özellikle çocuk bunu kendisi istiyorsa. Ceza olarak ya da çocuğun isteği dışında kullanıldığında ise genellikle işe yaramaz ve gerginliği artırır.
Saç koparma kendi kendine geçer mi?
Küçük çocuklarda kısa süreli saç çekme kendiliğinden azalabilir. Ancak saçta belirgin seyrelme ya da kel alanlar oluştuysa, aylardır sürüyorsa ya da daha büyük çocuk ve ergenlerde başladıysa uzman değerlendirmesi önerilir; davranışçı tedaviler etkilidir.