Kısa cevap: Tikler; göz kırpma, yüz buruşturma, burun çekme, omuz silkme, boğaz temizleme ya da koklama gibi ani, hızlı ve tekrarlayan, istemsiz hareket ya da seslerdir. Okul çağındaki çocuklarda oldukça sık görülür ve çoğu zaman birkaç hafta ya da ay içinde kendiliğinden azalır veya geçer. Tikler stres, heyecan ve yorgunlukla artar, dinlenirken ve bir işe yoğunlaşınca azalır. Ebeveynin en önemli adımı tiklere dikkat çekmemek ve çocuktan bunları durdurmasını istememektir. Tikler bir yıldan uzun sürüyor, çocuğu fiziksel ya da sosyal olarak zorluyorsa veya dikkat sorunları ve takıntılar eşlik ediyorsa bir uzmana danışmak gerekir.
Tik türleri
- Basit hareket tikleri: Göz kırpma, yüz buruşturma, burun kıvırma, baş sallama, omuz silkme
- Basit ses tikleri: Boğaz temizleme, burun çekme, öksürür gibi ses, koklama, mırıldanma
- Karmaşık tikler: Zıplama, belirli bir şekilde dokunma, kelime ya da hece tekrarlama
Birçok çocuk tik gelmeden önce bedeninde bir kaşıntı ya da gerginlik hisseder; tik bu hissi kısa süreliğine rahatlatır.
Tikler geçer mi?
- Çocukluk çağı tiklerinin çoğu geçicidir ve bir yıl içinde azalır.
- Tikler gelip gider: Bazı dönemler artar, bazı dönemler neredeyse kaybolur; bir tik giderken başka bir tik başlayabilir.
- Genellikle 10-12 yaş civarında en yoğun hâle gelir, ergenlik sonunda çoğu çocukta belirgin biçimde azalır.
- Bir yıldan uzun süren tikler, kronik tik bozukluğu ya da Tourette sendromu açısından değerlendirilir. Bu durumlarda bile çoğu çocuk okulda ve sosyal yaşamda iyi işlev görür.
Tikleri artıran durumlar
- Stres, kaygı ve heyecan (sınav, doğum günü, tatil)
- Yorgunluk ve uykusuzluk
- Uzun süre hareketsiz kalma, ekran karşısında oturma
- Tiklere sürekli dikkat çekilmesi
Ebeveyn ne yapabilir?
- Tiklere yorum yapmayın. "Yine gözünü kırpıyorsun", "Dur artık" gibi sözler tiki artırır.
- Durdurmasını istemeyin. Tikler istemsizdir; bastırma çabası gerginlik yaratır.
- Çocuğu rahatlatın. Tiklerin tehlikeli olmadığını, birçok çocukta görüldüğünü anlatın.
- Stresi azaltın. Yeterli uyku, düzenli hareket ve sakin bir ev ortamı tikleri hafifletebilir.
- Öğretmenle konuşun. Öğretmen tiklere dikkat çekmemeli, gerekirse sınavda ayrı oda ya da ek süre gibi kolaylıklar sağlanabilir.
- Zorbalığa karşı dikkatli olun. Tikler nedeniyle alay edilme olup olmadığını sorun.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Tikler bir yıldan uzun sürüyorsa
- Tikler ağrıya ya da yaralanmaya yol açıyorsa (boyun ağrısı, kendine vurma gibi)
- Tikler nedeniyle çocuk alay ediliyor, okula gitmek istemiyor ya da içine kapanıyorsa
- Tiklerle birlikte dikkat eksikliği, hareketlilik, takıntılar ya da yoğun kaygı varsa
- Tikler ya da takıntılar aniden ve çok şiddetli başladıysa
- Tiklerin bir nöbet olup olmadığından emin değilseniz (önce çocuk doktoru ya da çocuk nörolojisine)
Tikler çocuğun hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa davranışçı tedaviler etkilidir. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi de değerlendirilebilir.
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse, nöbet geçiriyor gibi görünüyorsa ya da kendine zarar vermekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğuma tiklerini yapmamasını söylemeli miyim?
Hayır. Tikler istemsizdir; çocuk kısa süre bastırabilse de bu çaba gerginlik yaratır ve sonrasında tikler artabilir. Tiklere dikkat çekmemek, yorum yapmamak ve çocuğu olduğu gibi kabul etmek en iyi yaklaşımdır.
Tourette sendromu nedir?
Birden fazla hareket tikiyle en az bir ses tikinin birlikte bulunduğu ve bir yıldan uzun süren bir tik bozukluğudur. Genellikle çocuklukta başlar, ergenlikte çoğu çocukta belirgin biçimde hafifler. Küfür etme belirtisi sanıldığı kadar sık değildir.