Kısa cevap: Antipsikotikler (Risperdal, Abilify, Zyprexa, Seroquel gibi) çocuk ve ergenlerde en sık otizme eşlik eden şiddetli sinirlilik, öfke patlamaları, saldırganlık ve kendine zarar verme davranışları için kullanılır. Bu kullanımda etkinlikleri araştırmalarla gösterilmiştir. Ayrıca bazı ağır davranış sorunlarında, tik bozukluklarında, bipolar bozuklukta ve psikozda da kullanılabilirler. Bu ilaçlar otizmin kendisini tedavi etmez; çocuğun eğitimden ve günlük hayattan daha iyi yararlanmasını sağlayacak biçimde ağır belirtileri hafifletir. En önemli yan etkileri iştah artışı ve kilo alımı olduğu için düzenli izlem gerekir.
Hangi durumlarda kullanılır?
- Otizmle birlikte görülen şiddetli sinirlilik: Sık ve yoğun öfke patlamaları, saldırganlık, kendine zarar verme
- Ağır davranış sorunları: Davranışçı yöntemlere ve aile eğitimine rağmen süren, güvenliği tehdit eden saldırganlık
- Tik bozuklukları ve Tourette sendromu: Tikler çocuğu belirgin biçimde zorluyorsa
- Bipolar bozukluk
- Psikoz
Ne zaman düşünülür?
- Belirtiler çocuğun ya da çevresindekilerin güvenliğini tehdit ediyorsa
- Çocuk belirtiler nedeniyle eğitimden yararlanamıyorsa
- Davranışçı yöntemler ve aile eğitimi yeterli olmadıysa
- Belirtilere yol açabilecek ağrı, uyku sorunu, kabızlık gibi tıbbi nedenler değerlendirildiyse
İlaç, davranışçı yöntemlerin ve eğitimin yerini almaz; onlarla birlikte kullanılır.
Yan etkiler ve izlem
Sık görülen yan etkiler
- İştah artışı ve kilo alımı
- Uykululuk
- Kan şekeri ve kan yağlarında değişiklik
Daha seyrek yan etkiler
- Kaslarda katılık, istemsiz hareketler, iç huzursuzluk
- Bazı ilaçlarda hormon değişiklikleri (göğüslerde büyüme, adet düzensizliği)
İzlem
- Tedaviden önce ve tedavi sırasında kilo, boy, bel çevresi ve tansiyon ölçülür.
- Belirli aralıklarla kan şekeri, kan yağları ve gerekirse hormon düzeyleri kontrol edilir.
- İlacın hâlâ gerekli olup olmadığı düzenli olarak yeniden değerlendirilir.
Ailelerin yapabilecekleri
- Beslenmeye dikkat edin. Şekerli içecekleri ve atıştırmalıkları sınırlayın; düzenli öğünler planlayın.
- Hareketi artırın. Düzenli fiziksel aktivite kilo alımını sınırlar.
- Kontrolleri aksatmayın. Kan tahlilleri ve ölçümler önemlidir.
- Davranışları not edin. İlacın hangi belirtileri ne kadar azalttığını gözlemlemek doz kararlarına yardımcı olur.
- Kendi başınıza bırakmayın. İlaç hekim kontrolünde azaltılarak bırakılır.
Ne zaman hekiminizle hemen görüşmelisiniz?
- Hızlı kilo alımı
- Boyunda, gözlerde ya da dilde kasılma, istemsiz hareketler
- Aşırı uykululuk, okulda uyuma
- Göğüslerde büyüme, süt gelmesi ya da adet düzensizliği
- Aşırı susama ve sık idrara çıkma
Acil durum: Çocuğunuzda yüksek ateşle birlikte kas katılığı, bilinç bulanıklığı, bayılma varsa, fazla miktarda ilaç aldıysa ya da güvenliği tehlikedeyse beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Antipsikotik verildi; çocuğum psikotik mi?
Hayır. Adı 'antipsikotik' olsa da bu ilaçlar çocuklarda çoğu zaman psikoz dışındaki durumlarda kullanılır: otizmle birlikte görülen şiddetli sinirlilik ve saldırganlık, bazı davranış sorunları, tikler ve bipolar bozukluk gibi. İlacın adı, çocuğunuzun tanısını göstermez.
İlaç otizmi tedavi eder mi?
Hayır. Otizmin temel özellikleri olan sosyal iletişim güçlükleri için ilaç yoktur; bunlar için eğitim temelli yöntemler kullanılır. İlaçlar otizme eşlik eden şiddetli sinirlilik, saldırganlık, kendine zarar verme, uyku ya da dikkat sorunları gibi belirtileri hafifletmek için kullanılır.