Kısa cevap: Üstün yetenekli çocuklar yaşıtlarına göre çok daha hızlı öğrenen, erken ve zengin bir dil kullanan, yoğun merak ve derin ilgi alanları olan, karmaşık sorular soran çocuklardır. Ancak bu özelliklerin bir kısmı başka durumlarda da görülebildiği için üstün yeteneği tek başına aile gözlemiyle kesin olarak anlamak mümkün değildir. Türkiye'de üstün yetenekli öğrenciler, öğretmenlerin aday göstermesiyle başlayan bir süreçle belirlenir ve Bilim ve Sanat Merkezleri'nde (BİLSEM) destek eğitimi alır. Üstün yetenekli çocukların da duygusal ve sosyal desteğe ihtiyacı vardır; mükemmeliyetçilik, can sıkıntısı ve akranlarla uyum güçlüğü sık görülen sorunlardır.
Hangi özellikler dikkat çeker?
- Erken ve zengin dil: Yaşına göre çok sayıda ve karmaşık kelime kullanma
- Hızlı öğrenme: Yeni bilgiyi az tekrarla öğrenme, iyi hafıza
- Yoğun merak: Sürekli "neden" ve "nasıl" soruları, derin ve uzun süreli ilgi alanları
- Erken okuma ya da sayılarla erken ilgilenme
- Güçlü odaklanma: İlgilendiği konuda saatlerce çalışabilme
- Yaratıcılık ve hayal gücü
- Güçlü adalet duygusu ve duygusal hassasiyet
- Büyüklerle konuşmayı tercih etme
Bu özelliklerin birkaçının olması üstün yetenek anlamına gelmez; değerlendirme gerekir.
Üstün yetenek nasıl belirlenir?
- Okulda tanılama (BİLSEM): Milli Eğitim Bakanlığı'nın belirlediği sınıflarda öğretmenlerin aday göstermesiyle başlar, ardından grup tarama ve bireysel değerlendirme aşamaları gelir. Güncel takvim ve koşullar her yıl MEB tarafından duyurulur.
- Bireysel zekâ testleri: Eğitimli uzmanlar tarafından, RAM'larda, hastanelerde ya da yetkin merkezlerde uygulanır. İnternetteki "zekâ testleri" geçerli bir ölçüm sağlamaz.
- Bütüncül değerlendirme: Yalnızca test puanı değil, çocuğun okul performansı, ilgi alanları ve gelişimi birlikte değerlendirilir.
Üstün yetenekli çocukların karşılaşabileceği zorluklar
- Can sıkıntısı: Sınıfta zaten bildiği konuları tekrar dinlemek, ilgisizlik ve davranış sorunlarına yol açabilir.
- Mükemmeliyetçilik: Hata yapmaktan korkma, yeni şeyler denemekten kaçınma.
- Eşzamansız gelişim: Zihinsel olarak ileride olup duygusal olarak yaşına uygun davranma; bu durum hem çocuğu hem aileyi zorlayabilir.
- Akranlarla uyum: İlgi alanlarını paylaşacak arkadaş bulmakta zorlanma.
- Yoğun duygular: Haksızlık, ölüm, dünya sorunları gibi konularda yaşından büyük kaygılar.
- Gözden kaçan güçlükler: Üstün yetenekle birlikte DEHB ya da öğrenme güçlüğü olabilir ve biri diğerini gizleyebilir.
Ailelerin yapabilecekleri
- Etiketten çok ihtiyaca odaklanın. Çocuğunuzun ilgisini ve öğrenme hızını destekleyin.
- Çabayı övün, zekâyı değil. "Çok zekisin" yerine "Bunun için çok uğraştın" demek mükemmeliyetçiliği azaltır.
- Hata yapmaya izin verin. Zorlandığı etkinlikler de deneyimlemesi önemlidir.
- İlgi alanlarını zenginleştirin. Kitap, kurs, müze, bilim etkinlikleri.
- Sosyal becerileri ve oyunu ihmal etmeyin. Çocuk olmasına, oynamasına ve dinlenmesine fırsat tanıyın.
- Okulla iş birliği yapın. Zenginleştirilmiş ödevler ve uygun destekler için öğretmenle konuşun.
- Aşırı yüklemekten kaçının. Çok sayıda kurs ve beklenti kaygıyı artırabilir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Çocuk yoğun kaygı, mükemmeliyetçilik ya da başarısızlık korkusu yaşıyorsa
- Okulda sıkılma, davranış sorunları ya da ders başarısında düşüş varsa
- Arkadaşlık kurmakta belirgin güçlük çekiyor ya da içine kapanıyorsa
- Yeteneğine rağmen dikkat, organizasyon ya da okuma-yazma konusunda zorlanıyorsa
- Duygusal hassasiyet günlük hayatını zorlaştırıyorsa
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse ya da çocuk kendine zarar vermekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Üstün zekâlı bir çocukta DEHB olabilir mi?
Evet. Üstün yetenek ile DEHB ya da öğrenme güçlüğü aynı çocukta bir arada bulunabilir. Bu çocuklarda yetenek güçlükleri gizleyebilir, güçlükler de yeteneği gölgeleyebilir. Bu nedenle değerlendirme her iki yönü de dikkate almalıdır.
BİLSEM'e giremedi. Bu üstün yetenekli olmadığı anlamına mı gelir?
Hayır, tek başına bu anlama gelmez. Tanılama süreci belirli alanları ve belirli bir günü ölçer; kaygı, yorgunluk ya da testin ölçmediği alanlardaki yetenekler sonucu etkileyebilir. Çocuğun ilgilerini ve güçlü yanlarını desteklemeye devam etmek en önemlisidir.