Kısa cevap: Yeme bozuklukları çoğunlukla ergenlikte, sıklıkla masum görünen bir diyetle başlar. Kilo vermeye yönelik katı kurallar, öğün atlama, yemeklerden kaçınma, aşırı egzersiz, yemekten sonra hemen tuvalete gitme, bedenle ilgili yoğun kaygı ve hızlı kilo kaybı önemli uyarı işaretleridir. Yeme bozuklukları hem ruhsal hem bedensel sağlığı ciddi biçimde etkileyebilir; erken fark edilip tedavi edildiğinde sonuçlar çok daha iyidir. Sofrada kilo ve beden konuşmamak, öğünleri yetişkinlerin planlaması ve zaman kaybetmeden çocuk doktoru ile çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmak en önemli adımlardır. Bayılma, göğüs ağrısı, çarpıntı ya da yemeyi tamamen reddetme acil durumdur.
Uyarı işaretleri
Yeme davranışında:
- Öğün atlama, giderek azalan porsiyonlar, belirli yiyecek gruplarını tamamen bırakma
- Kalori saymak, yiyecekleri tartmak, katı yeme kuralları koymak
- Aile öğünlerinden kaçınma, yemeği gizleme ya da atma
- Kısa sürede çok miktarda yemek yeme ve ardından suçluluk
- Yemekten hemen sonra tuvalete gitme, kusma ya da müshil kullanma
Beden ve düşüncelerde:
- Kilosu normal ya da düşükken kendini şişman görmesi
- Sürekli tartılma, aynada bedenini inceleme ya da aynadan kaçınma
- Yemek, kilo ve beden düşüncelerinin günün büyük bölümünü kaplaması
Bedensel işaretler:
- Hızlı ya da belirgin kilo kaybı, büyüme döneminde beklenen kiloyu alamama
- Kız çocuklarında adet düzensizliği ya da adetin kesilmesi
- Halsizlik, üşüme, baş dönmesi, saç dökülmesi
- Kusmaya bağlı diş ve boğaz sorunları
Davranış ve duygularda:
- Aşırı ve zorlayıcı egzersiz, spor yapamadığında huzursuzluk
- İçine kapanma, sinirlilik, arkadaşlarından uzaklaşma
- Kaygı, mükemmeliyetçilik, depresif belirtiler
Neden ortaya çıkar?
Yeme bozukluklarının tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, mükemmeliyetçi ve kaygılı mizaç, ergenliğin bedensel değişimleri, beden algısını etkileyen sosyal medya içerikleri, kilo ile ilgili alaylar, zayıflığın ön planda olduğu sporlar ve zorlayıcı yaşam olayları birlikte rol oynayabilir. Yeme bozukluğu bir "heves" ya da ilgi çekme davranışı değil, tedavi gerektiren bir sağlık sorunudur.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Erken konuşun. Gözlemlerinizi suçlamadan, sakin bir zamanda paylaşın: "Son zamanlarda daha az yediğini ve çok yorgun olduğunu fark ettim, seni merak ediyorum."
- Sofrada kilo ve beden konuşmayın. Kendi bedeniniz ya da başkalarının kilosu hakkında da yorum yapmayın.
- Düzenli aile öğünlerini sürdürün. Öğünleri ve içeriğini yetişkinler planlasın; seçimi tamamen ergene bırakmayın.
- Yiyecekleri "iyi" ve "kötü" diye ayırmayın.
- Egzersizi izleyin. Aşırı ve zorlayıcı egzersize sınır koyun.
- Tartıyı evde ön plana çıkarmayın. Kilo takibini tedavi ekibine bırakın.
- Kişiliğine odaklanın. Övgülerinizi görünüşe değil, çabasına ve özelliklerine yöneltin.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Yukarıdaki uyarı işaretlerinden birkaçını fark ettiyseniz
- Çocuğunuz kilo kaybediyor ya da büyüme döneminde beklenen kiloyu alamıyorsa
- Kusma, müshil kullanma ya da aşırı yeme atakları varsa
- Yemek ve beden kaygısı çocuğunuzun günlük yaşamını etkiliyorsa
Tedavi genellikle çocuk doktoru, çocuk ve ergen psikiyatristi, diyetisyen ve terapistten oluşan bir ekiple yürütülür; ailenin tedaviye etkin katılımı çok önemlidir.
Acil durum: Bayılma, göğüs ağrısı, çarpıntı, çok hızlı kilo kaybı, yemek ve sıvıyı tamamen reddetme ya da çocuğunuzun kendine zarar vermekten veya ölmek istemekten söz etmesi durumunda beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum diyet yapıyor, bu yeme bozukluğu mu?
Her diyet yeme bozukluğu değildir. Ancak ergenlerde diyet yeme bozukluğunun en sık başlangıç noktasıdır. Diyet giderek katılaşıyorsa, kilo sağlıklı aralığın altına iniyorsa, yemek ve kilo düşünceleri günün büyük kısmını kaplıyorsa ya da çocuk yemekleri gizliyor, öğün atlıyorsa bir uzmana danışmak gerekir.
Yemek yemesi için baskı yapmalı mıyım?
Sofrada tartışma ve zorlama genellikle işe yaramaz ve gerginliği artırır. Bunun yerine öğünleri yetişkinler planlar, düzenli aile öğünleri sürdürülür ve kilo, beden ya da yemeğin kalorisi sofrada konuşulmaz. Kilo kaybı varsa bu konuda tek başınıza mücadele etmeyin; tedavi ekibinin yönlendirmesiyle hareket edin.