Kısa cevap: Deprem gibi travmatik bir olaydan sonra çocuklarda korku, ebeveynden ayrılamama, uyku sorunları ve kâbuslar, sinirlilik, gerileme, olayı oyunda canlandırma ve sesle irkilme sık görülür. Bu tepkilerin çoğu olağandır ve güvenli bir ortam, rutinlerin yeniden kurulması ve ebeveyn desteğiyle haftalar içinde azalır. Ebeveynlerin en önemli görevi; güvenlik duygusunu yeniden sağlamak, çocuğu dinlemek, yaşına uygun ve dürüst bilgi vermek ve afet görüntülerine maruziyeti sınırlamaktır. Tepkiler bir ayı geçmesine rağmen azalmıyor ya da çocuğun günlük hayatını ciddi biçimde etkiliyorsa uzman desteği gerekir.
Olağan tepkiler
- Korku ve kaygı: Yalnız kalmaktan, karanlıktan, evin içinde olmaktan, yeni bir depremden korkma
- Ebeveyne yapışma: Ayrılmak istememe, ebeveyninin yanında uyumak isteme
- Uyku sorunları: Uykuya dalamama, sık uyanma, kâbuslar
- Gerileme: Alt ıslatma, bebeksi konuşma, parmak emme
- Bedensel yakınmalar: Karın ve baş ağrısı
- Olayı oyunda canlandırma: Deprem oyunları, çizimler
- Sinirlilik ve öfke, dikkat ve odaklanmada güçlük
- Ergenlerde: İçe kapanma, öfke, suçluluk, risk alma, geleceğe dair umutsuzluk
Ebeveyn ne yapabilir?
- Güvenliği yeniden kurun. Çocuğa şu an güvende olduğunu ve onu korumak için neler yapıldığını anlatın.
- Rutinleri olabildiğince hızlı başlatın. Yemek, uyku ve mümkünse okul düzeni güven duygusunu güçlendirir.
- Dinleyin, zorlamayın. Çocuk anlatmak isterse dinleyin; konuşmak istemezse zorlamayın. Resim ve oyun da ifade yollarıdır.
- Dürüst ve yaşına uygun bilgi verin. Sorularına kısa, net ve sakin cevaplar verin; bilmediğinizi söyleyebilirsiniz.
- Afet görüntülerini sınırlayın. Çocuğun haberlere ve sosyal medyadaki yıkım görüntülerine tekrar tekrar maruz kalmasını önleyin.
- Kontrol duygusu verin. Deprem çantası hazırlamak, evde güvenli noktaları birlikte belirlemek ve "çök-kapan-tutun" tatbikatı yapmak çocuğun çaresizlik duygusunu azaltır.
- Gerilemeyi sabırla karşılayın. Cezalandırmayın; çoğu gerileme zamanla geçer.
- Kendinize de bakın. Ebeveynin sakinliği çocuğa güven verir; kendi duygularınız için destek almanız çocuğunuza da yardımcı olur.
Kayıp yaşayan çocuklar
Depremde bir yakınını kaybeden ya da evinden, okulundan ve arkadaşlarından ayrı kalan çocuklar hem travma hem yas yaşar. Bu çocuklar uzman desteğinden özellikle yarar görür. Ölümü çocuğa açık kelimelerle anlatmak, sorularına dürüstçe cevap vermek ve yasını ifade etmesine fırsat tanımak önemlidir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Tepkiler bir ayı geçmesine rağmen azalmıyor ya da artıyorsa
- Çocuk olayı sürekli zihninde yeniden yaşıyor, kâbuslar ve korku nedeniyle uyuyamıyorsa
- Olayı hatırlatan yerlerden, seslerden ve konuşmalardan yoğun biçimde kaçınıyorsa
- Sürekli tetikte, aşırı irkilgen ve sinirliyse
- Okula gidemiyor, arkadaşlarından uzaklaşıyor ya da oyun oynamıyorsa
- Ergen umutsuzluk dile getiriyor, madde kullanıyor ya da kendine zarar veriyorsa
- Çocuk depremde yakınını kaybettiyse ya da yaralandıysa
Acil durum: Çocuğunuzun güvenliği tehlikedeyse, çocuk kendine zarar vermekten veya ölmek istemekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum oyunlarında sürekli depremi canlandırıyor. Bu kötü bir işaret mi?
Hayır, çoğu zaman olağandır. Çocuklar yaşadıklarını oyunla anlamlandırır. Oyun çocuğu sakinleştiriyor, zamanla değişiyor ve başka oyunlara da yer açılıyorsa sorun yoktur. Oyun her seferinde aynı biçimde tekrarlanıyor, çocuğu daha çok korkutuyorsa ve aylarca sürüyorsa uzman desteği gerekebilir.
Depremi hiç yaşamadı ama haberlerden çok etkilendi. Bu mümkün mü?
Evet. Afet görüntülerine tekrar tekrar maruz kalmak, olayı doğrudan yaşamamış çocuklarda da yoğun korku ve kaygıya yol açabilir. Haberlere ve sosyal medya görüntülerine maruziyeti sınırlamak ve çocuğun sorularını yaşına uygun cevaplamak önemlidir.