Kısa cevap: Oyun oynamak çocukların ve gençlerin çoğu için olağan bir eğlencedir. Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımına göre oyun oynama bozukluğundan söz etmek için çocuğun oyunu kontrol edememesi, oyunun diğer ilgi ve sorumlulukların önüne geçmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen oynamaya devam etmesi gerekir. Bu durum genellikle en az 12 aydır sürer ve okul, aile, arkadaşlık ya da uyku gibi alanlarda belirgin bir bozulmaya yol açar. Böyle bir tablo varsa, ya da oyunun arkasında dikkat sorunu, kaygı veya depresyon olabileceğini düşünüyorsanız bir uzmana danışmak gerekir.
Alışkanlık ile bağımlılık arasındaki fark
Olağan oyun kullanımı:
- Çocuk oyunu bırakması gerektiğinde, biraz itiraz etse de bırakabiliyor
- Ders, uyku ve arkadaşlıklar yerinde
- Oyun dışında da keyif aldığı etkinlikler var
Sorunlu oyun kullanımı:
- Ne zaman ve ne kadar oynayacağını kontrol edemiyor
- Oyun, diğer ilgilerin ve sorumlulukların önüne geçmiş
- Okul, aile ve uyku sorunlarına rağmen oynamaya devam ediyor, hatta süre artıyor
- Oyun engellendiğinde yoğun öfke, saldırganlık ve huzursuzluk gösteriyor
- Oyun için yalan söylüyor, gizlice oynuyor, gece kalkıp oynuyor
- Oyun içi harcamalar kontrolden çıkmış
Hangi çocuklar daha fazla risk altında?
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite olan çocuklar: Hızlı ödül veren oyunlar onlar için özellikle çekicidir.
- Kaygılı, utangaç ya da arkadaşlık kurmakta zorlanan çocuklar: Oyundaki sosyal ortam gerçek hayattan daha kolay gelebilir.
- Çökkün duygudurum yaşayan gençler: Oyun, zor duygulardan uzaklaşmanın bir yolu olabilir.
- Akran zorbalığına uğrayan ya da okulda zorlanan çocuklar.
Bu nedenle oyun sorunu olan bir çocukta yalnızca oyunu kısıtlamak yetmez; altta yatan zorluğun da ele alınması gerekir.
Evde neler yapılabilir?
- Oyunu ve oyun dünyasını tanıyın. Hangi oyunu, kimlerle oynadığını sorun; bir kez yanında oturup izleyin. Yaş sınırlarına (PEGI gibi derecelendirmelere) dikkat edin.
- Net ve önceden bilinen kurallar koyun. Hafta içi ve hafta sonu oyun saatleri, oyun öncesi tamamlanacak işler ve gece sınırı belli olsun.
- Bitirme zamanını yönetin. Oyunlar bölüm ya da maç bitmeden bırakılmayı zorlaştırır. Sürenin bitişini önceden haber verin, "bu maçtan sonra" gibi net bir bitiş noktası kabul edin.
- Bilgisayarı ve konsolu ortak alanda tutun. Yatak odasında oyun cihazı, gece kullanımını kontrol etmeyi zorlaştırır.
- Satın almaları sınırlayın. Cihazda ebeveyn onayı ve şifre ayarlayın.
- Gerçek hayatta başarı ve ait olma fırsatı yaratın. Spor, müzik, kulüp gibi etkinlikler oyunun sağladığı başarı ve arkadaşlık duygusunu başka yerde bulmasına yardım eder.
- Kuralı cezaya değil düzene bağlayın. Uzun ve öfkeyle verilen yasaklar yerine tutarlı uygulanan kısa sonuçlar daha etkilidir.
Ne zaman uzmana başvurmalısınız?
- Oyun kullanımı aylardır okul, uyku, aile ve arkadaşlıkları belirgin biçimde bozuyorsa
- Oyun engellendiğinde şiddetli öfke, tehdit, saldırganlık ya da eşyalara zarar verme oluyorsa
- Çocuk okula gitmiyor, ödevlerini tamamen bıraktıysa
- Dikkat sorunları, kaygı ya da depresyon belirtileri de varsa
- Evdeki düzenlemeler birkaç ay içinde sonuç vermediyse
Acil durum: Çocuğunuzun ya da evdeki birinin güvenliği tehlikedeyse, çocuk kendine zarar vermekten veya ölmek istemekten söz ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sık sorulan sorular
Çocuğum her gün birkaç saat oyun oynuyor. Bu bağımlılık mı?
Yalnızca süreye bakarak bağımlılık denmez. Belirleyici olan, çocuğun oyunu kontrol edip edemediği ve oyunun okul, uyku, arkadaşlık ve aile hayatına zarar verip vermediğidir. Bu alanlar korunuyorsa uzun süre oynamak tek başına bağımlılık anlamına gelmez, ama yine de net kurallar gerekir.
Oyun içi satın almalara nasıl önlem alabilirim?
Cihazda ve uygulama mağazasında satın alma için şifre ya da ebeveyn onayı zorunlu hâle getirilebilir. Kayıtlı kart bilgilerini kaldırmak ve harçlık ile oyun harcamalarını birlikte konuşmak da yardımcı olur.